Euskal mblogitologia

  • Published on
    03-Jul-2015

  • View
    3.366

  • Download
    3

Embed Size (px)

Transcript

<ul><li> 1. EUSKAL MITOLOGIA Egilea: mbg</li></ul> <p> 2. Mari da gure irudirik behinena.Lurraren antzirudia da, eta ahaide edo jenio guztien ama. Ume bi izan zituen senar Majurekin: Atarrabi eta Mikelats. Majurekin elkartzen denean sekulako ekaitzak sortzen ditu. Beste izen batzuk ezagutzen dizkiogu: Lezeko Andre, Aralarko Dama, Anbotoko Dama, Basoko Mari,Mariren etxea leizea da. Etxe asko ditu Marik, eta denak gure mendietan: Anboton, Oizen, Mugarran, Aketegin, Aizkorrin, Txindokin, Murumendin, Gorbeian eta abar. Mari lur barrutik kobazuloetan zehar mugitzen denean, ahuntz edo oilo hankak izaten ditu; eta leizeetatik ateratzen denean, emakume eder moduan azaltzen zaigu.Mari 3. Mari Esta religin precristiana estaba aparentemente centrada en un genio o divinidad central de carcter femenino:Mari . Su consorte Maju oSugarparece tener tambin cierta importancia. Esta parejactnica(subterrnea) pareca tener el poder tico supremo y tambin el poder de crear y destruir. Se deca que cuando se reunan en las cuevas de las cumbres sagradas, engendraban tormentas. Estas reuniones las celebraban los viernes por la noche, el da de losaquelarres . Los "zezen gorri" o "behi gorri" ( Betizu ), toros salvajes autctonos de la zona, eran los encargados de proteger los tesoros de las grutas donde viva la diosa. Se deca que Mari viva en el monteAnboto , y que peridicamente cruzaba los cielos como una luz brillante para ir a su otra casa en el monteTxindoki . Segn una de las tradiciones, cada siete dasAnbotoko Mariviajaba desde su cueva en el monte Anboto a otra en otro monte (segn cada historia, este cambia); el tiempo era hmedo cuando estaba en el monte Anboto, y seco cuando estaba en Aloa, o Supelegor, oGorbea . Es difcil saber la antigedad de esta leyenda; a pesar de los elementos paganos, uno de sus nombres, Mari Urraca, la relaciona con una princesa navarra histrica de lossiglos XIyXIIy otras leyendas dicen que tena un hermano sacerdote catlico, o que su marido era el primer seor histrico deVizcaya ,Diego Lpez de Haro . 4. Basajaun Basajaun basoan bizi den euskal mitologiakoizakia da, Olentzerorekin batera bizirik geratu zen azken jentila. Sinesmen batzuetan, Basandere du emaztetzat. Oso indartsua zen, garaia, bizarduna eta ile luzeduna; ilea belaunetaraino iristen zitzaion ia gorputz osoa tapatzen. Gizakiak baino lehenagotik ezagutzen zuen nekazaritza, eta gizakiari gauza asko irakatsi zizkion, hala nola, zerra gaztainondoaren hostoa bezalakoa zela; boluaren ardatza haltzaren egurraz egin behar zela; burdina soldatzeko lohia erabili litztekeela... Basotik oihu eginda adierazten zion artzainari ekaitza zekarrela .Abereak otsoetatik babesten zituen, eta aurre egiten zien otsoei. Basajauna gertu zegoenean ardiek txintxarrak mugituz esaten zioten artzainari lasai egoteko. Basanderea ere bada. 5. Basajaun BasajaunoBaxajaunes elseor del bosque , un personaje de lamitologa vascade prodigiosa talla y fuerza. Habita en los bosques de Gorbea enlavayVizcayay tambin en Irati enNavarra . Posee forma humana, con el cuerpo cubierto de pelo y una melena muy larga. Uno de sus pies tiene la planta circular, como la pezua de una ternera. Lejos de ser agresivo, es el genio protector de los rebaos de ovejas y stas indican su presencia con una unnime sacudida de cencerros. Cuando se acerca una tempestad o los lobos, da gritos y silbidos en la montaa para prevenir a los pastores. Basajaun aparece a veces en los relatos como un genio terrorfico de fuerzas colosales, mientras que en otros aparece como el primer agricultor del cual los hombres aprendieron mediante un ardid a cultivar el trigo. 6. Tartalo loak hartu zuenean berriz, anaia gazteakTartalok zeukan eraztuna kendu eta sutan zuen burruntzi goria begi bakarrean sartu zion. Tartalo itsu zen,baina bizirik.Tartalo euskal mitologiako izaki begibakarra da. Elezaharren arabera, haitzuloetanbizi da eta gazteak harrapatu etajan egiten ditu.Elezahar batek dioena kontatuko dizuet ondoren. Antimuo izeneko baserriko bi anaia ehizan ari zirela ekaitzak harrapatu eta Tartaloren haitzuloan hartu zuten aterpe. Handik gutxira Tartalo begibakarra azaldu zen bere artaldearekin, bi anaiak ikusi eta esan zuen: "Bat gaurko eta bestea biharko" Ardi artean arakatzen hasi zen gaztearen bila, baina anaia gazteak ardi larrua bizkar gainetik jantzi eta Tartaloren eskuartean pasa zen. "Tartalo gertu zela, behatza eta eraztuna amildegitik behera bota zituen. Tartalo haien atzetik amildu zen betiko Tartalo 7. Tartalo En lamitologa vasca ,Tartalo(oTorto ) representa a uncclopecon costumbres antropfagas y comportamiento terrorfico. Viva en las montaas, segn algunas fuentes en el monte que prximo a las localidades navarras deZizurMayoryAstrin , elmonteErreniega(1.057m) (conocido como ms por la ermita que tiene en la cumbre, Vrgen del Perdn - Monte de El Perdn) y coma ovejas, personas... Es un ser enorme con una fuerza descomunal, incluso hay una vieja leyenda vasca que dice que muri ahogado persiguiendo a una de sus presas humanas tras lanzarse a un pozo. 8. Mamurrek eta Galtzagorriek gizakiei beren lan harrigarrietan laguntzen dieten ahaide txiki-txikiak dira.Praka gorriak dituzte soinean, eta orraztokian ezkutatzen dira. Euren jabeari biraka-biraka hasten zaizkio oihu batean galdezka. Eta orain zer? Eta orain zer? Eta une batean betetzen dituzte nagusiaren aginduak, nahiz eta ikaragarrienak izan. MamurreketaGaltzagorriek 9. MamurreketaGaltzagorriek Son los duendecillos del hogar, que tambin se conocen en otras partes del pirineo como enemiguillos, o en la parte aragonesa de la cordillera como "nemos", que pueden ser benficos o traviesos, pero tambin se da algn caso en el que un humano (frecuentemente un cura) los ha domesticado. 10. Mitologian zein artelanetan, lamiak ibai-ertzean eserita eta urrezko orrazi batez ile gorrixka orrazten ageri dira beti. Gazte anitz maitemintzen eta liluratzen zituzten, baina gazteak, lamien oinetan erreparaturik, haiek konturatzen ziren penaz edo etxekoen esanagatik ohartzen ziren haiekin ezin zitezkeela ezkondu. Euskal Herrian lamiei buruz hamaika alegi daude, adibidez: Lamia eta harri-pikatzailea; Lamiak eta Ligiko zubia. Euskal mitologian, emakume-itxura duen izakia; aldaera desberdinen arabera oinak ahuntz, ahate edo oilarrarenak izan dezakeena. Kostaldeko herri batzuetan arrain isatsez azaldu izan dute. Gauez trikuharriak egiten dituzte batzuetan, eta etxeetan sartzen dira askotan etxekoak oheratutakoan. Izen desberdinak dauzkate: Maideak, Mairiak, Intxixuak (Oiartzunen), Saindi Maidi (Nafarroa Beherea). Lamiak 11. Lamiak Son genios mitolgicos a menudo descritos con pies de ave, cola de pescado o garras de algn tipo de ave. Casi siempre femeninos, de una extraordinaria belleza, moran en los ros y las fuentes, donde acostumbran a peinar sus largas cabelleras con codiciados peines de oro. Suelen ser amables y la nica forma de enfurecerlas es robarles sus peines. Se cuenta tambin que han ayudado a los hombres en la construccin de dlmenes, cromlech y puentes. 12. Katu itxuraz azaltzen dira askotan, eta sorginkeria kentzeko, katuaren itzalari egurra eman behar zaio.Sorginak Mariren leizetan haren neskame dauden ahaideak dira. Pizti itxura hartzen dute sarritan, eta gorputz atal bat falta zaie gehienetan, eskua, hanka edo burua; katu itxura hartzen dute maiz. Gauerdian hasi eta goizaldeko oilarraren kukurrukuraino bakarrik iristen da euren aginpidea. Zuberoan Belegile izena hartzen dute.Sorginak 13. Sorginak Sorginaquiere decir eneuskera bruja . Las leyendas las sitan como asistentes de la diosaMarien su lucha por hacer pagar cara la mentira. Como personajes histricos, las y los "sorginak" se reunan las noches de los viernes en una campa llamada frecuentemente " akelarre " (campa del chivo) o "eperlanda" (prado de la perdiz) para celebrar rituales mgico-erticos, que han pasado a la historia debido a la cruel persecucin con que laInquisicincristiana someti a sus participantes. 14. Ireltxuak Bizkaiko izaki hauek ahotik sua botatzen duten txorien edo pertsonen itxura izaten dute batzuetan; besteetan zaldi edo katu dira; baina gehienetan txerri itxura hartzen dute.Txerri hauek ibiltariei jarraitzen diete gauez, eta ibiltariak neka-neka eginda hasitako lekura iristen direnean desagertzen dira. Bermeon aspaldian akabatu zuten azken ireltxua. Beste izen batzuk: Iruztargiak, Ieltxuak (Kortezubin), Iditxoak (Mungian), Iritxoak. 15. Ireltxuak Estos seres mitolgicos adquieren forma humana o de pjaro, algunas veces. Otras de caballo o gato, pero la mayora toman forma de cerdo.Echan fuego por la boca y son tpicos de Vizcaya. Estos personajes siguen a los viandantes por la noche y desaparecen ciando llegan a su casa muy cansados. Fue en Bermeo donde acabaron con el ltimoIreltxu 16. Miel Otxin Espiritu txarrak itxuratzen dituen lapur gaiztoa da.Astelehenean atzeman ostean, herriko kaleetan zehar pasearazten dute, txistu eta danbor danbolin soinua lagun dutela.Asteartean, goizeko paseo baten ondoren, exekutatu eta sutan erretzen dute, herritarrek inguruan zortziko bat dantzatzen duten bitartean. 17. Miel Otxin ElCarnavalde Lanzes una de las fiestas ms importantes que se celebran enLanzy el ms multitudinario de laComunidad Foral de Navarra . Se trata de una fiesta de carcter tradicional que tiene lugar en los das que preceden alMircoles de Ceniza . Cuando cae la noche las calles de la villa se inundan con los vecinos representando a distintos personajes y escenificando la captura de Miel Otxin, un malvado bandido. que representa a los malos espritus. El lunes es capturado y paseado por el pueblo a ritmo de txistu y tamboril mientras que elmartes de carnavaltras un nuevo paseo matutino y vespertino, es ejecutado y quemado en la hoguera, mientras los vecinos del pueblo bailan el zortziko alrededor de la misma. 18. Urtarrilaren azken asteburuaninauterien heldueraren berri ematenzuen joareakastinduz. Iturengoek ardilarru bikoitza eta zapi gorriak daramatzate soinean; Zubietakoek, ordea, ardilarru bakarra eta zapi urdina. Guztiek eramaten dute isipua eskuineko eskuan eta txano dotorea buruan. Txano honiTtuntturroa deitzen zaio. Gaur egun, joaldunek binakako errenkadan jarrita osatzen duten dantza-taldeari deritzo. Jatorrizko joaldunek, lehendabizi Iturengo joaldunek Zubietako Latsaga auzoan dantzatzen dute, eta ondorengo egunean Zubietakoek Iturenen dantzatzen dute. Joaldunak Zanpantzar 19. Miel Otxin Joaldunak Zanpantzar ZanpantzaroJoaldunes un personaje tradicional de la cultura vasca originario de los pueblosnavarrosdeIturenyZubietaque anuncia la llegada del Carnaval agitando sus cencerros ( joaleak ) en la ltima semana de enero. Tambin se les denominajoaldunak . En la actualidad existen comparsas de Zanpantzar tanto enNavarracomo en elPas Vasco . Se trata de una tradicin rural cuyo origen se desconoce, pero cuyo sentido es forzar el "despertar" de la naturaleza, tras el invierno a base de hacer ruido. Primero los deIturenrealizan la danza en el barrio de Latsaga, enZubietay luego al revs. 20. Deabru Deabrua ,Aingeru ErautsiaedoAntikristoa Kristautasuneanjainkoaren aurka altxatu zen aingerua da,Euskal mitologikristautuan arimak bahitzen dituena. Aspaldi deabruaakelarreizenarekin deitzen zuten, deabrua akerrarekin erlazionatzen baitzuten. Deabruak toki handia daukaeuskal mitologian , eta izen ezberdin asko eman izan zaizkio: Gaiztoa, Etsai, Txerren, Ilunbeetako Printzea, Aidegaixto, Izterbegia, Gaizkin, Tusuri, Plaga, Kinkilimarro, Iruadarreko, Gaueko, Addar, Laxaborrete, Barraban,... Mattin edo Patxi ezizenak ere ematen zaizkio. 21. Deabru Unaquelarre(deleuskera akelarre , "aker" =macho cabro ; "larre" = campo) es el lugar donde las brujas ( sorginaken euskera) celebran sus reuniones y sus rituales. Aunque la palabra viene deleuskerase ha asimilado en castellano y por extensin se refiere a cualquier reunin de brujas y brujos. Se cree que en estas celebraciones las cohortes de brujas solan venerar aAkerbeltz(un macho cabro negro), que tras horas de cnticos y ofrendasorgisticaspodran abrir un portal infernal en el centro del campo o cosechal para ofrendar culto y consulta aSatn , con el fin de obtener riquezas y poderes sobrenaturales.</p>