Concurso de CABAZAS "Samaín-2012"

  • Published on
    11-Mar-2016

  • View
    218

  • Download
    3

DESCRIPTION

Festas de Outono: Saman, Defuntos, Magosto; Santos...

Transcript

CONCURSO DE CABAZAS / 2012 31 de Outubro 1 de Novembro Equipo de Dinamizacin da Lingua Galega (EDLG) Departamento de Lingua e Literatura Galega CONCURSO DE CABAZAS-2012. FESTA DO SAMAN OBXECTIVO: Fomentar a participacin ldica e colectiva na recuperacin das nosas tradicins populares. BASES: 1.- Poder participar calquera alumno/a do IES As Mercedes de LUGO (ESO, BAC, CICLOS FP) que presenten unha cabaza para a exposicin que se amosar nos corredores do IES dende o luns, 29 de outubro, ao 2 de novembro de 2012 . 2.- A cabaza traerase tallada da casa e entregarase ao profesorado de Galego ou en Conxerxara. Soamente se poder presentar unha por participante. 3.- Con cada cabaza ir un papelio cun lema, nome, ttulo, frase ou texto curto en LINGUA GALEGA que faga referencia cabaza presentada . Na parte de atrs do papel ir consignado o nome e apelidos do autor/autora, e o curso ou grupo ao que pertence o alumno/a. 4.- O Xurado estar composto polo profesorado de Lingua Galega, membros de EDLG, e un representante da Direccin. Cada membro do xurado ter un sobre no que votar cales son as mellores cabazas en cada categora. As cabazas levarn un nmero para ser identificadas polo xurado sen coecer o nome da persoa que a elaborou. 5.- Establcense tres premios : a. Premio mellor tallada e decorada. b. Premio mis simptica. c. Premio que mis medo dea. (En todos se valorar a orixinalidade do ttulo, nome, frase ou texto que as acompae) 6.- Posto que o obxectivo deste concurso que todos pasemos un bo rato e colaboremos na recuperacin das nosas festas e tradicins, os premios sern agasallos-sorpresa cos cales queremos amosar o noso agradecemento pola vosa participacin. 7.- A participacin neste concurso implica a aceptacin ntegra destas bases. Equipo de Dinamizacin da Lingua Galega (EDLG) Departamento de Lingua e Literatura Galega IES As Mercedes-LUGO CMO SE FAI UNHA CABAZA / CAVEIRA? A tcnica do tallado da caveira ben sinxela. Empzase facendo unha incisin superior semellante a unha boina. Afstase este bonete, lmpase por dentro axudndose dun raspador toda a polpa e os farrapos de onde colgan as pebidas ou sementes do froito. Tendo o interior ben limpo e rebaixado fanse dous furados para os ollos, outro para o nariz e outro para a boca. Pdese rematar pondolle uns paucios nos beizos a xeito de dentes e prendendo unha vela no seu inteiror co coidado de colocala convenientemente para que non caia. USOS DAS CABAZAS Os usos desta especie son moi variados, sendo a mantenza do gando a principal de todos eles. As mesmo en moitas zonas de Galicia aprovitase para o consumo humano, facendo dces e potaxes para o que serven as mis maduras de todas elas. Este costume culinario tamn se atopa no mundo britnico. Da sa cortiza pode extraerse tamn un aceite vexetal. As mesmo as pebidas enxoitas e salgadas son aproveitadas para o consumo humano e tamn hoxe en da se venden en moitas tendas para o seu consumo como outros froitos secos. Chegou o Outono, e con el, o tempo da vendima, das castaas, das longas noites de choiva, vento e fro. Pero tamn o tempo do SAMAN, un tempo de tradicins e sobre todo, de medo, de moito medo. Chegan as augas e os tempos escuros, remata o vern e enctase o inverno, vaise a calor e vn o fro. Son os tempos do Saman. A festa do Saman era a data mis perigosa do calendario celta posto que o mundo dos mortos, o Outromundo, facase accesible para os mortais, podendo pasar a formar parte del por culpa dun feitizo ou meigallo. Cando chegaban as celebracins do Saman ( chegaren as longas noites escuras) tense por certo que os celtas colocaban unha velas rudimentarias no interior das caveiras dos inimigos mortos, colocndoas nos cruces de camios ou nos arredores e nas muradas dos seus castros, co obxecto de arrepiaren os inimigos, para asombro e veneracin das sas xentes, e para esconxurar os perigos da celebracin. Co paso do tempo, e coa chegada da paz, estas caveiras foron substitudas por cabazas ou melns iluminados que chegaron at os nosos das. Na antiga cultura cltica o tempo de Saman, especialmente a noite do 31 de outubro ao 1 e novembro, era o perodo mis importante do ano Nesa noite poders gozar do Saman como un guerreiro celta e facer voar a imaxinacin con mil follas de outono, con mil palabras que axudarn a superar os teus medos. Saman, palabra galica, significa a fin do vern. Na antiga cultura cltica o tempo de Saman, especialmente a noite do 31 de outubro ao 1 e novembro, era o perodo mis importante do ano. Eran datas claves para se reunir nos camposantos, honrar os mortos, comer e celebrar xuntos as farradas festeiras dos guerreiros. Era a noite mis perigosa do ano pois entre o mundo real e o das nimas tendanse pontes que os valorosos celtas teman. Para afastar dos seus castros as perigosas nimas defuntas adoitaban poer no alto as caveiras iluminadas dos inimigos mortos. Co paso do tempo, e coa chegada da paz, estas foron substitudas por cabazas ou melns iluminados que chegaron aos nosos das. O Halloween americano ten a sa orixe no Saman. A tradicin viaxou, maioritariamente, canda milleiros de irlandeses pola fame derivando nunha especie de entroido, pero mantendo caractersticas propias desta festa como son as calacs e as nimas. Hoxe en Galicia dse a circunstancia anecdtica de contar coas das variantes, a propia e autctona e a que viaxou e veu de volta. ADIVIA Qu cousa cousia , que para adiviar , que na boca ten o p? (azabac a) REFRNS Coa cabaza e o casar, todo acertar. A cabaza e o queixo, sempre peso. Saman (Non se debe confundir con Da de Defuntos nin de Tdolos Santos). A antiga festividade cltica do saman (pronunciado /saun/ da lingua irlandesa antiga samain) foi habitualmente descrita como unha comun cos espritos dos defuntos que, especialmente nas datas do 31 de outubro 1 de novembro, teran autorizacin para camiar entre os vivos. Abranse as portas entre este mundo e aln, dndolle xente a posibilidade de reunirse cos seus antepasados mortos. Orixes e evolucin Os celtas celebraban co Saman o paso do ano, a fin do tempo das colleitas e, con el do ano vello, e o comezo do inverno e, con el, do ano novo. Igualmente, o Saman era o momento no que as nimas dos mortos retornaban s sas casas para visitar os familiares anda vivos. Nesta visita aproveitaban para buscar alimento e quentarse co lume da lareira, polo que era costume deixar o lume aceso nesta noite e nunca varrer a lareira para non afastar as nimas; por veces tamn se deixaba unha cadeira baleira, co seu servizo de comida e bebida, para que as nimas se achegasen mesa familiar. Coincida as, nesta noite do 31 de outubro 1 de novembro, a festa do paso dun ano a outro, co momento da apertura s nimas do outro mundo. Pero outras fontes dan unha explicacin contraria. A chegada das nimas nesta noite representaba un potencial perigo do que se defendan colocando sobre os muros ou nos vaos das paredes as caveiras dos seus inimigos, para que as nimas que puidesen vir non se achegase s castros nin s casas. Dentro desas caveiras colocaban unha candea de sebo acesa. Disque, nestas mesmas datas, prendanse lumes sagrados e que con esta cacharela inicial alimentbanse as lareiras de todas as casas. Estas fogueiras tamn podan cumprir o obxectivo de guiar os mortos na escuridade da noite e facilitarlles asi que atopasen os seus fogares e os seus parentes. Afrmase que polo saman era costume baleirar nabos de gran tamao para prlles dentro candeas, e esta tradicin, conservada en Irlanda, puido ter sido exportada aos Estados Unidos de Amrica polos irlandeses coas migracins a este pas no sculo XIX e comezos do XX. De ser as, a tradicin tera continuidade nas festas de Halloween, do que sera o seu precedente, nunha adaptacin do saman na cultura estadounidense, semellante a un entroido, na que os nabos foron substitudos por grandes cabazas. Co paso do tempo, a influencia cultural estadounidense no resto do mundo conseguiu que o Halloween regresase a Europa para converterse nunha festividade cada vez mis popular. O Saman en Galicia A partir da dcada de 1990, comezou a celebrarse en Galicia o saman, mantendo a denominacin celta nas sas variantes samain, saman ou samhain, do galico irlands nas sas versins moderna (Samhain) ou antiga (samain). Hoxe en da comn atopala referenciada en diversas expresins culturais (p.ex. cancins) e festivas (festas escolares ou sociais) relacionadas con esa data, tendo desprazado de maneira importante ao termo Halloween. A escrita mis comn na actualidade saman, anda que o acento e mais a acentuacin aguda non forman parte da palabra orixinal irlandesa nin se corresponden cunha adaptacin fontica. Recuperacin O profesor Rafael Lpez Loureiro o principal defensor da tese da galeguidade do saman. Para el, o costume sobreviviu en Galicia ata pocas relativamente recentes (polo menos ata hai uns 30 anos) en que esmoreceu para converterse, unicamente, nunha celebracin do da de Defuntos. Lpez Loureiro realizou un estudo no que recolle testemuas e referencias documentais desta tradicin e creou unha unidade didctica que utilizou nos colexios de Cedeira e, pouco despois, de Santiago. Segundo este investigador, a tradicin estndese por toda a antiga xeografa cltica europea. En Espaa, est presente en localidades rurais de Asturias, Aragn, Cantabria, Castela e Len ou Madrid. Respecto a Galicia, vieiros.com afirma que "atopmola en toda a sa xeografa, non faltando esta tradicin en ningunha das sas bisbarras e aportando un folclore similar anda que dndolles nomes diferentes". Comprobou que se mantia vivo en Cceres, na zona de fala galega, as como nas reas galegofalantes de Len e Zamora. Xon Xos Prez Labaca tamn defende a pervivencia do saman en Galicia, e escribe que "aqu era fai uns anos, nalgns sitios anda , moi habitual polas vsperas do Da de Defuntos coller cabazas ... e facer con elas caras aterradoras cuns ollos e unha nariz abertos e colocando uns paucios, como dentes, na feroz boca aberta, s que se lle poa dentro acendido un cabo dunha vela". Estas cabazas iluminadas colocbanse sobre os balados ou nas encrucilladas, para asustar os camiantes. Impostura (?) Outros autores, como Mndez Ferrn (*) defenden, polo contrario, que se trata dunha falsa tradicin, inexistente en Galicia ata esta recuperacin, un "costume imposto polo imperialismo norteamericano", que se quere presentar como tradicin cltica galega como froito dunha corrente ideolxica celtista. Outras opinins contrarias destacan o feito de que a celebracin do saman non foi recollida por ningures, e a realidade que nas publicacins dos diferentes etngrafos, como Risco, Gonzlez Reboredo ou Mario Ferro, non aparece mencin algunha saman. Na web Galiciaencantada a nica referencia saman a cita do libro publicado por Lpez Loureiro. Porn, o propio Lpez Loureiro dica que "Non me chama tanto a atencin o feito de que hoxe os nenos xa estean a celebrar o Saman en todo o pas, como que se recupere, incluso, ata o nome, do que xa s haba referencias escritas en textos moi contados, como aquel no que don Ramn Otero Pedrayo falaba das fadas e dos defuntos que no tempo do Saman, en Irlanda, beban nas fontes do esquecemento" O termo saman tampouco foi recollido por ningn dos lexicgrafos que conforman o Diccionario de diccionarios, que agrupa 25 dicionarios e vocabularios galegos, editados ou non, creados entre 1787 e 1992. Sexa como for, o saman xa non est presente s en Cedeira. Ano tras ano outras localidades galegas nense a esta celebracin que hoxe se pode ver en Cambados, Ferrol, Lugo, Narn, Palmeira, Ourense, nas Ras Baixas, Santiago de Compostela, Vigo, etc. O Saman formou parte da candidatura declaracion da UNESCO do patrimonio inmaterial galego-portugus na candidatura multinacional "As tradicins orais galego-portuguesas" (*) Xos Lus MNDEZ FERRN > Tempo de Santos Artigo de opinin publicado en Faro de Vigo o 2 de novembro de 2007 A festa chamada de Halloween ou Halloween, ritualizada con disfraces con motivos de meigas, carantoas, fantasmas e todas esas cousas non era coecida en absoluto polos mozos e mozas que admirabamos por volta de 1965 a pelcula conmovedora de Robert Mulligan cuxo ttulo en casteln correu como "Matar un ruiseor". En ingls tratbase dun paxaro americano, e o traductor fixo moi ben en convertelo nun que todos identificamos con normalidade. Ora ben, un punto central da intriga do filme tia como escenario a noite de Halloween da cal ningun saba cousa nesta que por hixiene dica Castelao Hespaa, e ns Estado Espaol. Polo cal o traductor fainos sabedores de que a filla do inesquencbel Atticus Flynch estivo nunha "Festa da vsperes de Todos os Santos" disfrazada de xamn. Non entediamos un aspecto do escenario, pero esta incomprensin parcial do contexto o director e a interpretacin perfecta de Gregory Peck compensbana con talento. Podiamos vivir sen Halloween, en 1965. Se ningun saba por aqu nada sobre Halloween, non debe extraarnos. O que si que resulta chocante que na Escocia, nai con Irlanda, polo menos aparentemente, do Halloween, ningun estivera enterado en 1787 da existencia destas festas nas que as bruxas e os transnos andan tolos pola noite. Isto prbase polo feito de que Robert Burns, poeta nacional escocs, no ano citado do sculo XVIII vese na obriga de explicar as supersticins de Halloween aos seus contemporneos; e moito polo miudo. O que nos di claramente que a festividade das bruxas e dos espritos unha reivencin recente tamn en Escocia e Irlanda. A Festa foi lanzada unha vez adoptada como "tpico situacional" polo cine e a televisin norteamericana, que impuxeron Halloweein ao mundo en catro patadas e o mundo obedeceu, como regra, ao Imperio. En rigor, at onte mesmo, no universo anglosaxn Halloween ou Halloween ou Allhallows era s formas, e non as mis usuais, de designar a festividade realixiosa de Todos os Santos. A noite de Halloween, do 31 de Outubro ao 1 de Santos, recibe en irlands moderno, incluido o galico de Escocia, o nome de Samain. Aplcase (como en galego Santos) festa de Todos os Santos e ao mes de Novembro. Do irlands antigo Samana, a palabra, de raz indoeuropea moi rendedoira significa orixinalmente algo as como "reunin, asemblea". Non sabemos se a reunin de Todo os Santos que van en plan Santa Compaa facendo machin-in animados pola voz augardenosa de Louis Amstrong ou ben da reaunin da parroquia dos vivos coa dos nosos defuntios. O caso que existe hoxe en Galicia unha corrente ideolxica celtista que pretende que o Samain ou Samhainn ou Oidche Shamhna, lonxe de ser algo extico e irlands ou escocs, constite unha celebracin autnticamente galega (por celta) e da cal xa se teen, tendo Ortigueira como punto de irradiacin, escrito e difundido unidades didcticas nas escolas. Vxase como, no tempo dun alustre, un costume imposto polo imperialismo norteamericano (Halloween) se transforma nunha falsa tradicin cltica galega. Ou sexa=dunha imposicin a unha impostura. ( X.L. Mndez Ferrn actualmente o Presidente da Real Academia Galega RAG-) Da de Tdolos Santos O Da de Tdolos Santos unha solemnidade cristi instituda en honra de todos os Santos, coecidos e descoecidos, segundo o papa Urbano IV, para compensar calquera falta s festas dos santos durante o ano por parte dos fieis. Nos pases de tradicin catlica, celbrase o 1 de novembro; mentres que na Igrexa Ortodoxa se celebra o primeiro domingo despois de Pentecoste; anda que tamn a celebran as Igrexas Anglicana e Luterana. Nesta data venrase a todos os santos que non teen unha festa propia no calendario litrxico. Por tradicin un da feriado non laborable. En Galicia o da de Tdolos Santos coincide co Magosto. O MAGOSTO A palabra magosto, ademais doutros significados directamente relacionados, designa unha celebracin festiva e popular, tradicional en toda Galicia, organizada en torno recollida das castaas. Aprovitase tamn para probar o primeiro vio novo. Localizacin e caractersticas O magosto realizbase tradicionalmente o 1 de novembro, da de Tdolos Santos, se ben en Ourense, por maduraren mis tarde as castaas, atrasouse ata o da 11, San Martio. Na actualidade celbrase en calquera data comprendida entre a segunda quincena de outubro e a primeira de novembro, convertndose na festa do outono por excelencia, e incorpranse diversos alimentos, coma chourizos e outros produtos elaborados nas matanzas do porco coincidentes con estas datas. Tampouco adoitan faltar as sardias asadas. O magosto celebrbase tradicionalmente nun claro do mesmo souto, comezando a primeira hora da tarde coa recollida de lea e castaas. Facase unha ou varias fogueiras con paus e frouma para conseguir brasas dabondo para asar as castaas; outras veces era na eira ou nun rueiro amplo, cos vellos na cocia da casa e os mozos na ra. Era costume que as mozas trouxeran as castaas e os mozos o vio; noutros casos os mozos achegaban todo e as mozas an convidadas. Anda que haba que picar (ou sinalar) as castaas antes de botalas nas brasas, non faltaba quen botaba algunha enteira, para que estoupase na cara de quen as andaba a remexer, cousa que os participantes celebraban lanzando aturuxos. Por fin, no remate da festa, os mis rapaces xogaban a tisnarse coas mans cheas de feluxe mentres que mozos e adultos cantaban e bailaban, nalgns casos saltando sobre os restos da fogueira. No lugar de Insuela (de Loureiro, Cotobade) era costume facer o magosto sobre unha pedra do Outeiro de Muimenta que tia sona de propiciatoria para que as parellas puidesen ter fillos se se deitaban nela. Hoxe en da sanse nuns tambores metlicos colocados sobre o lume ou nuns tixolos especiais para este uso. Orixes Existen varias teoras que intentan explicar a etimoloxa da palabra. Hai quen a fai vir do latn magnus ustus, gran fogueira, dentro dos cultos gneos que, como a noite de San Xon, marcaban o paso das estacins; outros, de magnus, que significara ou ben magno, grande, ou ben mago, maxia; e outros do celta mag, campo, ou mesmo do proto-celta *Magon- e *glustu- , grande luz. Lpez Gmez ve alusin a ese suposto "mago do lume" nun gran boneco ou espantallo feito entrabando plas e que simbolicamente presida a festa e finalmente se chamuscaba, aureolado, adornado de rosarios ensarillados de castaas. Arda o xigantn entre aturuxos e competitivos brincos, como anda se fai nalgunhas outras fisterras atlnticas. Murgua relacionaba esta festa cos defuntos (que se celebraban no da seguinte), considerndoa un banquete funerario: as castaas simbolizaran a morte e o vio novo a vida. Mario Ferro tamn escribiu que a castaa smbolo de vida que combate morte: de a que a castaa apareza nos ritos funerarios. Outros autores tamn reflicten a relacin entre os defuntos e este costume de asar castaas. O historiador Bernardo Barreiro recolle esta descricin das enchentes que se celebraban xa no sculo XVI para celebrar o Da de Defuntos: Os notables da parroquia, dentro da capela, xantaban e beban a fartar en altares convertidos en mesas para a ocasin. Os pobres, entrementres, preparaban castaas no adro mentres agardaban a xenerosidade dos principais... En calquera caso existe coincidencia en considerar os magostos como unha festa de orixe pag, relacionada coa fecundidade e o folclore do lume que marca o paso dos ciclos agrcolas, a modo de simbolismo de peche do ciclo solar. Como aconteceu con outras festividades pags, terminou sendo cristianizada asocindoa s Santos e Defuntos ou a San Martio de Tours. Existe constancia dalgunhas prcticas supersticiosas relacionadas coa crenza de que o lume ten vida propia e un certo carcter sagrado: nunca se deba cuspir sobre o lume, nin botar nel restos de comida ou calquera outra cousa. Non se deba matar o lume senn que cumpra deixar que as brasas se apagasen soas, pouco e pouco: crase que as nimas vian quentarse noite no rescaldo (remol). Outros din que cada castaa comida era unha alma que se sacaba do purgatorio, e para que estas nimas puidesen comer algo, sempre se deixaba algunha castaa entre as brasas. O magosto na literatura popular galega Lxico A palabra magosto designa tamn a propia fogueira na que se asan as castaas ou o conxunto de castaas que se asan e comen nesta ocasin. Vocabulario derivado son magostar, co significado de asar castaas nun souto para comelas en grupo; e magosteiro, cada un dos participantes nesta comida. Refrns Castaas, noces e vio fan a ledicia de san Martio. Fate nas castaas asadas, que se estoupan sairanche cara. Por san Martio faise o magosto con castaas asadas e vio ou mosto. Se o mes de agosto vn claro, bo magosto e bo nabo; se vn nubrado, poucas castaas e nabos furados. Cantigas Acabronse as vendimas/ e veen as esfolladas,/ para comer coas mozas/ catro castaas asadas. Non chas quero, non chas quero,/ castaas do teu magosto,/ non chas quero, non chas quero,/ que me cheiran chamosco. Locucins Estalar como unha castaa: facer algun algo totalmente inesperado. Facer un bo magosto: facer un bo negocio, obter un bo beneficio. Sacar un as castaas do lume (con man allea) : utilizar a algun, inadvertidamente, para solucionar un problema. O MAGOSTO E O DA DE DEFUNTOS A castaa e o da de defuntos aparecen vencellados nesta festa do magosto que a primeiros de novembro. A chegada do inverno a morte da luz, a fin dun ciclo que se repite cada ano. Segundo antigas crenzas a castaa era un smbolo da alma dos defuntos. Cada castaa que comemos un alma ceibada do purgatorio. San Agustn, comparaba a vida das persoas ourizo; a parte de fra sera o corpo que, cando morre deixa libres s castaas, a alma. Din antigas lendas que, polo magosto, isto a primeiros de novembro, despois da festa de defuntos, as almas que non puideron ascender ceo e vagan pola Terra despois da noite de Saman, mtense a quentarse dentro das castaas que se estn asando. Cando os mortais comemos unha castaa, esta pasa a formar parte das nosas vidas. Pero, sempre temos a precaucin de meter no magosto ese puado de castaas que por non facerlles nada, por non amozcalas ou anozcalas, estoupan. Pois ben, as almas que ocuparon esas castaas, no intre de estoupar ascenden ceo e abandonan a Terra na que estaban vagando por deixar algn deber sen cumprir. Nestas datas non poden faltar na mesa as castaas feitas dunha e mil maneiras, asadas, cocidas, en caldo, coa caza... Tarta de castaas - 500 gr. de castaas - 400 gr. de faria de trigo - 6 ovos - 300 gr. de zucre - 2 culleres de lvedo - raiadura de limn Bate-los ovos coa zucre e a raiadura de limn. Engadi-la faria co lvedo. Despois engadi-las castaas modas e mesturar todo ben. Untar un molde con margarina, botando nel a continuacin a mestura. Meter no forno previamente prequentado durante 30 minutos a 150. Cando arrefre, unha vez sacado do forno, desmoldear e servir. Pdese adornar con merengue.