178 (2009ko ekaina)

  • View
    220

  • Download
    4

Embed Size (px)

DESCRIPTION

[Izarren hautsa] [Orkideak: ederrak bezain bitxiak] [Zumaiegi] [Gure Zumai Zarra: Abelin Linazisoro Azkue] (1.288)

Transcript

  • BALEIKE178. ZENBAKIA. EURO BAT2009ko EKAINA

    www.baleike.com

    ZU

    MA

    IAK

    O H

    ILA

    BE

    TEK

    AR

    IA

    Z U M A I A K O O R K I D E E N G I D A

    Adituek dute hitzAZumaiatik abiatuta, bizitzaren historia kontatu digute zientzialariek: besteak beste, Smit, Juteu, Runnegar, Eraso, Etxeberria, Anguita, Delibes, Balairon eta Markandyak

  • B A L e i k e 2 0 0 9 e k A i N A 3

    BALEIKE178A

    zA

    LA g.

    zab

    alet

    a

    herri aldizkariaForonda kultur etxeaOdieta, 2tel.: 943 86 15 45e-maila: aldizkaria@baleike.com

    ArgitaratzaileaBaleike kultur elkarteae-maila: elkartea@baleike.com

    Administrazio batzordea: Xabier azkue, Gurenda Serrano

    Erredakzio taldea: Xabier aizpurua, imanol azkue, abelin linazisoro, ainara lozano lasa, aitor Manterola, Juan luis romatet, Miriam romatet, Peio romatet, arnaitz rubio eta Gorka zabaleta

    Diseinua eta maketazioa: roberto Gutierrez

    Hizkuntz zuzenketa: imanol azkue

    Publizitateatel. 943 86 15 45gurenda@baleike.com

    Inprimategiaantza inprimategia(lasarte-Oria)Tirada800 alelege gordailua: SS-405/94iSSN: 1136-8594

    Baleikek ez du bere gain hartzen aldizkarian adierazitako esanen eta iritzien erantzukizunik.

    Argitalpen honen edizioko laguntzaile:

    4baleike+

    izarren hautsa

    23erreportajeaORkideAk: edeRRAk BezAiN BitXiAk

    29zumaiegiLiApOtzuetA eta uROLA

    32gure zumai zarraABeLiN LiNAzisORO Azkue

  • 4 B A L e i k e 2 0 0 9 e k A i N A

    izARReN hAutsAtestuA etA ARgAzkiAk: gORkA zABALetA

    Flysch, haitzen hitza dokumentalean parte hartzeko bildu ziren maiatz hasieran Zumaian nazioartetik etorritako zientzialari ospetsuak. Bizitzaren historiaz jaso daitekeen ikastarorik bikainena eskaini ziguten. Astebetean bildutako informazio oldea orri hauetara ekartzeko saioa egin dugu.

  • B A L e i k e 2 0 0 9 e k A i N A 5

    Izarren hautsa egun batean bilakatu zen bizigai,hauts hartatikan uste gabean noizpait giaden gu ernai.Eta horrela bizitzen gera sortuz ta sortuz gure aukeraatsedenik hartu gabe: lana egiaz goaz aurrerakate horretan denok batera gogorki loturik gaude.

    Gizonak ba du inguru latz bat menperatzeko premia,burruka hortan bizi da eta hori du bere egia.Ekin ta ekin bilatzen ditu, saiatze hortan ezin gelditu,jakintza eta argia; bide ilunak nekez aurkitulege berriak noizpait erditu, hortan jokatuz bizia.

    Gizonen lana jakintza dugu: ezagutuz aldatzea,naturarekin bat izan eta harremanentan sartzea.Eta indarrak ongi errotuz, gure sustraiak lurrari lotuz,bertatikan irautea: ezaren gudaz baietza sortuz,ukazioa legetzat hartuz beti aurrera joatea.

    ...XABIER LETE

  • 6 B A L e i k e 2 0 0 9 e k A i N A

    BALe

    ike+

    Francisco Anguitak ez du fede handirik gizakiarengan. Ba-rrenak astintzen dizkigu esaldi zorrotzekin. Homo sapiensa erabat insolidarioa da biosferarekin. Ez dut uste asko iraungo dugunik. Kezkatzeko arrazoiak ditugu. Batzuek diote azken bidegurutzea atzean utzi dugula, muga guztiak gainditu di-tugula eta kolapsorantz goazela. Gizakiok arazo handi baten aurrean gaude, baina bizitza ez. Beti geldituko dira bakterio-ak. Bizitza gizakia gabe? Zoragarria litzateke.

    Lurrak 4.600 milioi urte ditu, bizitzak ia 4.000 milioi urte. Giza-kiak 4 milioi urte baino ez. Zibilizazio zaharrenetatik 5.000 urte baino ez dira pasa. Lurraren historia urtebeteko eskalan jarriko bagenu, gizakia azken eguneko gaueko hamarretan agertuko litzateke. Hutsaren hurrengoa. Ulergaitza egiten zaigu, ordea. Zailtasunak ditugu denbora geologikoaren neurriaz jabetzeko. Espazio sakona kontzeptu ezaguna da, eta planeten eta iza-rren arteko distantziak neurtzeko erabiltzen dugu. Gure arba-soek ere ziurrenik bazekiten zerua ikaragarri handia zela, mis-terioz beterikoa. Baina denbora sakonaren kontzeptua askoz berriagoa da. Pentsa, Shakespearek uste zuen Lurrak 6.000 urte baino ez zituela. Hutonek asmatu zuen denbora sakona-ren ideia. Behin, haitz batzuen aurrean zegoela, ohartu zen posizio hura posible zela soilik milioika urteko bilakaera baten ondorioz. Orduan, denborazko amildegi haren aurrean hunkitu-ta, sortu zuen denbora sakonaren kontzeptua.

    Denbora sakon horrek 4.600 milioi urteko bidaia batera ga-ramatza, Lurraren historia hasi zen uneraino. Lurraren jatorri-zko atmosfera nolakoa zen ez dakigu oraindik zehazki, baina badakigu gaur egun baino negutegi efektu handiagoa eragi-ten zuela Lurrarengan. Pentsatu orduan eguzkiak gaur baino % 30 energia gutxiago bidaltzen zuela. Negutegi efektu hori gabe, ziurrenik Lurra betiko izoztuko litzateke.

    Atmosfera hartan ez zegoen oxigenorik. Horrek ez du esan nahi bizitzarik ez zegoenik. LUCA deitzen zaio lehen izaki

    bizidunari, espezie guztion lehen arbasoari. Pentsatzen da duela 4.000 milioi urte inguru sortu zela. Nola sortu zen? Bi-zitzaren sorrera oso lotuta dago lurrazala osatzen duten geru-zen mugimenduarekin. Badakigu ordurako mugitzen ari ziren kontinenteak zeudela, zabaltzen eta ixten ari ziren ozeanoak, eta uste dugu mugimendu horiek guztiek sortu zituztela bizi-tza sortzeko baldintza egokiak. Zientzialariek ez dakite LUCA nolakoa zen, baina handik aurrera bizitza ugalduz joan zen.

    Lurraren historiaren erdibidean edo, duela 2.000 milioi urte inguru, berebiziko aldaketa gertatu zen. Ordura arte atmosferan ez zegoen oxigenorik eta izaki bizidunak horretara zeuden egokituta. Baina bakterio mota bat estromatolitoak karbono dioxi-doa hartu eta oxigenoa sortzen hasi zen, mutazio bat zela medio. Fotosintesia sortu zen. Atmosfera oxigenoz bete ahala, egoera berrira egokitu ez zi-renak hil egin ziren: oxigenoa pozoia zen haien-tzat. Planeta erabat aldatu zuen gertakari hark. Oxigenoari esker bizitzak jauzi izugarria egin zuen: bioaniztasuna areagotu egin zen. Oxigenoa ener-gia iturri bikaina da eta horri esker espezie kon-plexuagoak sortu ziren, dinamikoagoak.

    Duela 1.000 milioi urte inguru beste une erabaki-garri bat gertatu zen bizitzaren historian: sexuaren guda. Sexu bidezko ugalketa agertu zen, eta horri esker espezie barietatea izugarri areagotu zen.

    Eta horrela, denbora sakonean bidaiatuz, bizi-

    Francisco ANGUItA

    Bizitza gizakia gabe zoragarria litzateke

    Joan den urtean utzi zion unibertsitatean klaseak emateari, baina ez du erabateko erretiroa hartu: hitzaldiak ematen eta liburuak idazten jarraitzen du. Flysch, haitzen hitza dokumentalerako sako-netako paisaia liluragarrian jarri zen kameraren aurrean. Ohi bezain garbi hitz egin zuen Lurraren historiaz.

    Francisco Anguita (Madril, 1944) geologoa da, planetetan eta sumendietan aditua. Iaz arte Madrilgo Complutense unibertsitateko irakasle, dibulgatzaile bikaina da. Hainbat liburu idatzi ditu Lurraren historiari buruz.

  • B A L e i k e 2 0 0 9 14. or-

    -4.570.000.000lurra sortu zen, eguzki Sistema osoarekin batera. Bide er-dia osatu du, bost mila milioi urte barru desagertuko baita.-4.440.000.000Badirudi ordurako ozeanoak zeudela, australian aurkitu-tako mineral baten distribuzio kimikoaren arabera. Beraz,

    bizitza sortzeko aukerak oso goiz agertu ziren.-4.000.000.000

    lehen izaki biziduna, guztion arbaso komuna: lUCa deitzen diote. Pentsatzen da duela

    4.000 milioi urte sor zitekeela.-3.850.000.000Bizitzarenak izan daitezkeen lehen zantzuak Groenlandiako haitz batzuetan: bizidunengan ger-tatzen den karbono 13aren agortze maila antzekoa aurkitu zuten. ez da froga erabakigarria.-3.500.000.000zelula bakarreko izakiak zeudela pentsatzen da. Fosil zalantzagarriak aurkitu dira.-3.200.000.000Gaur egungoen antzeko bakterioak.-2.000.000.000atmosfera oxigenoz bete zen, bakterio batzuek fotosintesia asmatu ondoren. Planeta erabat aldatu zen.

    -1000.000.000Sexu bidezko ugalketa agertu zen lehen aldiz. Bioaniztasunerako

    atea izan zen.-700.000.000izaki bizidun konplexuak agertu ziren. Ordura arte, bakterioak izan ziren jaun eta jabe.-542.000.000

    Izaki oskoldunak agertu ziren espezieen desagertze handi baten ondoren. Bizidunek oskola asmatu zuten bizirik iraute-

    ko. Ordutik aurrerako fosil asko daude.-450.000.000Arrainak agertu ziren.-435.000.000Landareek Lurra kolonizatu zuten.-360.000.000Intsektuak eta ornodun anfibioak.-340.000.000Narrastiak.-215.000.000Meteorito batek desagertze handi bat eragin zuen. Dino-sauroen aroa hasi zen jarraian. Lehen ugaztunak ere orduan agertu ziren.-190.000.000Hegaztiak-145.000.000Loredun landareak-55.000.000

    Dinosauroak desagertu ondoren, ugaz-tunak nagusitu ziren.

    -35.000.000Lehen tximinoak.

    -5.000.000Lehen hominidoak.

    -200.000Gaur egungo gizakia:

    homo sapiensa.

    -5.000Egiptoko zibilizazioa.

    Bizitzaren biografia laburra

    tzaren historia gorabehe-raz beteta dagoela ohar-tuko gara. Pentsa ge-nezake bizitzaren historia sinplea dela: une batean sortu eta ordutik etengabe garatzen ari dela. Baina erregistro geologikoaren ikerketak, haitzetan iltza-tuta gelditu den bizitzaren historiak, beste zerbait dio. Bizitzak aurrera egin duen bezala, batzuetan geldiu-

    neak izan direla, baita atzerakadak ere. Biosferaren historia mendi errusiar bat bezalakoa da, aniztasuna eta oparotasuna batzuetan, krisiak eta desagertze masiboak besteetan. Bizi-tzak garaipen asko izan ditu, baita porrot bat edo beste ere.

    Sexuaren gudaren ondoren, beste hainbat bidegurutze gainditu behar izan ditu bizitzak. Beste planeta batekoak di-ruditen animaliak bizi ziren duela 600 milioi urte. Gaur egun arte bilakaera ikaragarria izan dute Lurrak eta bizitzak. Geografiak aldakorrak dira, zibilizazioak bezala. Kli-mak aldaketa ikaragarriak izan ditu erabat izozteraino, edota beroaldi handiak, eta aldaketa horietara egokitu behar izan du bizitzak. Zenbaitetan suntsipen ikaragarriak gertatu dira, esate baterako, meteorito handiek talka egin ondoren. Baina kolpe latz horiek